artikel AD over lijnen

23-06-2004

'Soms is dik zijn beter dan vermageren'

Leugen van de slanke lijn
Door Martine Boelsma

We weten het allemaal: overgewicht is hard op weg volksvijand nummer één te worden. Maar, zegt psychologe Tatjana van Strien, datzelfde geldt voor de tegenbeweging: de slankheidsrage. Aan de lijn doen is volgens de psychologe voor sommige mensen minstens zo schadelijk als dik zijn. Zij hebben veel meer baat bij psychologische begeleiding.


Effe snacken, maar de snelle hap moet wel worden verbrand.

Tatjana van Strien schreef het boek De afslankmythe, waarin zij beschrijft hoe vrouwen en mannen massaal en meestal tevergeefs met hun gewicht worstelen. Ook helpt zij in het boek de ontspoorde lijners op weg om weer normale eters te worden. ,,Soms betekent dat ook: afscheid nemen van de droom om in maatje 38 te passen'', aldus Van Strien.

Ze is als docent en onderzoeker verbonden aan de vakgroep klinische psychologie van de Radboud Universiteit Nijmegen. Ook doet ze al 20 jaar onderzoek naar lijnen en overeten en is ze auteur van de Nederlandse Vragenlijst over Eetgedrag, die door bijna alle diëtisten wordt gebruikt.

Het beeld dat opdoemt uit Van Striens boek is somber: een land vol ongelukkige mannen en vrouwen die dag in dag uit proberen om zich te beheersen en dag in dag uit weer bezwijken voor al het lekkers dat hen omringt. Of die er in slagen om zich gedurende korte tijd uit te hongeren met een 1000-caloriën dieet, waarna ze in rap tempo weer aankomen, en daarbij meestal nog zwaarder worden dan voorheen. Dit effect, het zogeheten jojoën, kan er toe leiden dat mensen er dan maar helemaal de brui aangeven.

,,Het heeft alles met onze cultuur te maken'', zegt Van Strien. ,,Er worden ons twee idealen voorgespiegeld die tegenstrijdig zijn aan elkaar. Enerzijds is er het ideaal van genieten en overconsumeren. Er is een enorm aanbod en we worden bestookt met reclames, die grote druk op ons uitoefenen om te kopen en te eten.

,,Anderzijds is er het ideaal van zelfbeheersing, matigheid en slankheid. De superslanke modellen, de tijdschriften vol diëten, de fitnessgoeroe's. Ook dat trekt aan ons. Mensen die jojoën - afwisselend aankomen en afvallen - worden letterlijk heen en weer geslingerd tussen die twee idealen. Het meest extreem zie je dat bij mensen met eetstoornissen als anorexia nervosa (dwangmatig hongeren en daarbij sterk vermageren), boulimia nervosa (vreetbuien gevolgd door braken) en binge eating (vreetbuien zonder braken), maar in lichtere mate zie je het bij bijna alle lijners.

,,Het probleem is dat de enige goede methode om op gewicht te blijven - matig en gevarieerd eten en regelmatig bewegen - niet in deze tijdgeest past. Het is saai en voldoet aan geen van beide ideaalbeelden.''

Artsen en andere hulpverleners weten vaak niet meer wat ze met ze met de dikke mensen op hun spreekuur aanmoeten. Uit angst dat lijnen misschien wel erger is dan de kwaal (het overgewicht) schrijven veel huisartsen hun patiënten geen vermageringsdieet meer voor. Maar is dat de oplossing? Moeten we overgewicht accepteren en ons er maar bij neer leggen dat we met z'n allen steeds dikker worden?

,,Nee'', zegt Van Strien. ,,Daarvoor zijn de gezondheidsrisico's van overgewicht - zoals diabetes en hart- en vaatziekten - te groot.'' Haar advies is: vóórdat je de stap zet om iets aan je lichaamsgewicht te doen, moet je eerst aan zelfonderzoek doen. Want bijna alle eetproblemen hebben een psychologische achtergrond. Waarom eet je? Wanneer eet je? Welke emoties heb je bij het eten? Zo kun je te weten komen of het voor jou wel zinvol is om een vermageringsdieet te volgen, of dat je meer baat heeft bij begeleiding van een psycholoog om je eetproblemen aan te pakken.''

Allereerst is het van belang om te weten of je een 'emotionele eter' of een 'externe eter' bent. Emotionele eters, legt Van Strien uit, verwarren gevoelens van verveling, leegte, stress of verdriet met hongergevoel en reageren dus op allerlei emoties door te gaan eten. Zelfs als ze zich heel prettig voelen, moeten ze daarbij wat eten. ,,Het is een patroon dat al in de vroegste jeugd is aangeleerd. Pijn? Snoepje erop!''

,,Externe eters gaan vooral eten als ze met eten worden geconfronteerd. Zij zijn gevoelig voor de aanblik van lekkers, ook als ze helemaal geen honger hebben. Het zijn de mensen die ook na een copieus maal geen nee kunnen zeggen tegen het toetje en ook niet tegen de bonbons bij de koffie. Bij beide groepen bestaat de neiging om alle controle te verliezen en zich te overeten.

De door Van Strien ontwikkelde Nederlandse Vragenlijst Eetgedrag, waarvan een herziene versie in haar boek staat, geeft snel antwoord op de vraag welk eettype u bent, met vragen als 'Als u ongerust, bezorgd of gespannen bent, hebt u dan zin om te eten?' Of: 'Als u langs een bakker loopt, krijgt u dan zin om iets lekkers te kopen?' Sommige mensen zullen zich in beide groepen herkennen.

Vooral voor de emotionele eters en voor mensen die zowel emotioneel als extern eten is het niet raadzaam om zo maar aan de slag te gaan met een dieet. Van Strien: ,,De kans is zeer groot dat zij gaan jojoën, of erger nog, een eetstoornis als anorexia of boulimia ontwikkelen. Emotionele eters hebben veel meer baat bij psychologische hulp, om te leren hoe ze met hun emoties moeten omgaan. Emotionele eters zijn vaak wat ik noem 'gevoelsblind'. Zij ervaren hun gevoelens niet echt, maar omzeilen ze door zich vol te stoppen. Door te lijnen lossen zij dit probleem niet op. Het brengt ze zelfs verder van huis. Zij hebben veel meer baat bij een goede therapie. Als ze beter leren om met hun emoties om te gaan, zullen ze ook vanzelf wat afvallen. Dat is dan mooi meegenomen.''

Externe eters komen vaak al een heel eind met zelfinzicht en wat praktische tips die het voor hen gemakkelijker maken om niet steeds te bezwijken voor de verleidingen om hen heen. ,,Boodschappen doen met een briefje én een volle maag helpt bijvoorbeeld om niet alles te kopen wat er lekker uitziet. Elke drie uur wat eten om te voorkomen dat je te hongerig wordt, helpt om verleidingen te weerstaan en tijdens het eten moet je eten, dus niet tv-kijken of lezen. Bewust eten en goed kauwen bevordert een gevoel van verzadiging.''

Haal ook niet te veel lekkers in huis voor eventuele gasten. ,,Want'', zegt Van Strien, ,,die gast ben je meestal zelf.'' Voor sommige externe eters, tenslotte, kan praktische, op het gedrag gerichte therapie ook zinvol zijn.

Natuurlijk zijn er ook mensen die te dik zijn zonder dat ze last hebben van emotie-eten of extern-eten. ,,Zij zijn niet meer op hun oude gewicht gekomen na een zwangerschap of hebben overgewicht doordat ze al jaren iets te veel eten en iets te weinig bewegen.'' Voor hen kan een dieet wel uitkomst bieden, mits ze verantwoord te werk gaan, want anders kunnen ze alsnog tot de probleemeters gaan behoren. ,,Mijdt zogeheten wonderdiëten. Die leiden juist tot gewichtsproblemen en jojoën'', onderstreept Van Strien.

Een paar richtlijnen van Van Strien om jojoën te voorkomen: Verlies nooit meer dan een pond per week, maak geen gebruik van 1000-caloriëndiëten en andere veelbelovende vermageringskuren, ontbijt altijd goed, sla nooit een maaltijd over.''

Van Strien stelt bovendien als 'harde norm' dat je nooit meer dan 10 tot 15 procent van je lichaamsgewicht moet kwijtraken. Ook als dat betekent dat je nooit meer maatje 38 of 40 aan zult kunnen. ,,Neem afscheid van die droom van een slank lichaam als je natuurlijke gewicht wat hoger ligt.''

Rigoreus of te veel afvallen, zegt Van Strien, pakt zowel voor lichaam als geest slecht uit. ,,Hoe strenger je bent, hoe groter de verleiding van het 'verboden voedsel' en hoe groter de kans dat één koekje alle lijnpogingen teniet doet. Er ontstaat een alles-of-niets mechanisme. Eén snoepje betekent dan dat het lijnen weer niet is gelukt, en dat alle remmen los gaan.''

Ook het lichaam reageert averechts op hongerdiëten. ,,Je verknalt je stofwisseling. De verbranding vertraagt, vet wordt opgeslagen doordat het lichaam het signaal krijgt dat er sprake is van een hongerperiode. Dat effect ontstaat zelfs al wanneer je af en toe een maaltijd overslaat. Lijnen is dus absoluut niet iets waar je ondoordacht aan moet beginnen. Het is een risicovolle bezigheid waar we veel te lichtvaardig mee omgaan.''

Van Strien: ,,We hebben veel te lang gedacht dat wie dik is aan de lijn moet gaan doen. Dat het dan vanzelf wel goed komt. Dat is de mythe die ik door wil prikken.''

Tatjana van Strien, De Afslankmythe, Uitgeverij Scriptum, € 14,95