Ako ki he Faito'o kona tapu

Ko e ha ‘oku ako’i?

Ko e ako ki he faito’o kona tapu ‘oku ako’i ‘i he ngaahi lesoni

ki he Fakalakalaka Fakataautaha, Mo’ui mo e ako ki he Sino

(Personal Development, Health and Physical Education)

(PDHPE) pea ko e taimi ‘e ni’ihi ‘oku kau ‘i he ngaahi lesoni

kehe hange ko e lea faka-Pilitania (English), Sosaieti mo

hono ‘Atakai (Human Society and it’s Enviroment) mo e

Saienisi mo e Tekinolosia (Science and Technology).

• ako ki hono ngaue totonu’aki ‘a e ngaahi faito’o kona

tapu

• talanoa pe ko e ha kuopau ke tuku ai ‘a e faito’o kona

tapu mo e me’a ‘oku kona ‘i he feitu’u ‘oku ‘ikai a’u ki ai

‘a e fanau

• ako’i ‘a e fetu’utaki ki ha feitu’u tokoni fakavavevave.

Ko e ha ‘oku fai ai ‘a e ako ki he faito’o

kona tapu he ngaahi ‘apiako lautohi?

‘Oku ako ‘a e fanau kau ki he faito’o kona tapu hange ko

e ngaahi faito’o ki he sino, ‘olokaholo mo e tapaka mei

honau ngaahi famili, ‘aki ‘enau sio ki he me’a ‘oku nau fai

mo fanongo ki he me’a ‘oku nau lea’aki. ‘Oku toe ako foki

‘a e fanau kau ki he faito’o kona tapu mei he TV, ‘initaneti,

ngaahi makasini mo e ngaahi faiva.

‘I he ngaahi lesoni ako ki he faito’o, ‘oku ma’u ai ‘e he fanau

‘a e fakamatala fakamuimuitaha kau ki he faito’o ‘ kona tapu

‘i he founga ‘oku malu mo tokanga’i . ‘Oku ako ‘a e tamaiki

ako ki he mahu’inga ke mo’ui lelei mo ako ki he poto ‘e

tokoni kiate kinautolu ke nau nofo malu.

• ako ki he uesia ‘e he tapaka mo e ‘olokaholo ‘a e sino

• fekumi pe ‘oku lava fefe ke tokoni pe fakatu’utamaki ‘a e

faito’o kona tapu

• vakai ki he founga totonu hono ngaue’aki ‘a e ngaahi

faito’o ‘oku ala ma’u ‘i ‘api

• fakakaukau’i ha ngaahi founga ke ta’ofi’aki ‘a e manava

he ‘ahu ‘o e tapaka

• ako ki he ngaahi founga ke malu’i’aki kinautolu mei he

fakatu’utamaki

• alea’i pe ‘oku fefe hono fakahingoa ‘a e ngaahi faito’o.

• langa hake ‘i he me’a na’a nau ako mei he ta’u 1 ki he 4

• alea’i ‘a e faito’o ‘oku fakalao mo e faito’o ta’efakalao, kau

ai ‘a e fakangatangata ki he faito’o fakalao ‘e ngali hoko

hono fakatau atu pe ngaue’aki ke ta’efakalao.

Fakatata’aki ‘eni, ‘oku tapu hono fakatauatu ‘o e

‘olokaholo mo e tapaka kiate kinautolu ‘oku si’i hifo he

ta’u 18

• vakai’i mo e ngaahi nunu’a ‘e ala hoko ki he komiuniti ‘i

hono ngaue’aki ‘a e faito’o kona tapu

• ‘analaiso ‘a e takiekina ‘e he metia ‘a e ngaue’aki ‘o e

faito’o kona tapu mo e ngaahi fakakaukau ki he faito’o

kona tapu.

© 2006 NSW Department of Education and Training,

Drug Prevention Programs

Tongan

Ako ki he

faito’o kona

tapu

he ngaahi ‘apiako lautohi

Fakamatala ma’ae ngaahi matu’a

Ko e ha ‘a e faito’o kona tapu?

Ko hono fakakatoa , ko e faito’o kona tapu ko ha me’a

tene lava ‘o liliu ‘a e ngaue ‘a e sino mo e ‘atamai. Ko e

faito’o kotoa pe , pe ‘oku fakalao pe ta’efakalao, tene

lava ‘o fakatupu ha maumau.

Ko e faito’o fakalao ‘oku kau ai ‘a e ‘olokaholo, tapaka,

kefini mo e faito’o ki he sino. Ko e faito’o fakalao ‘e

ni’ihi ‘oku fakangatangata pe pea ‘e lava ke ta’efakalao

hono fakatau atu pe ngaue’aki. Fakatata’aki ‘eni, ‘oku

tapu ke ‘oange ha tapaka pe ‘olokaholo ki he tamaiki

‘oku si’i hifo he ta’u 18. Ko e faito’o ta’efakalao ‘oku

kau ai ‘a e malisuana (cannabis), ‘ekitasi (ecstasy) mo e

‘emifetamini (amphetamines).

Ko e ngaahi me’a pau ‘e ni’ihi, hange ko e kapafana

(aerosols), kulu ‘e ni’ihi mo e penisini, ‘e lava kenau

fakatupu ha kona kapau ‘e mihi ‘a e nanamu ‘o e

kapafana pe kasa. ‘E lava ke fu’u fakatu’utamaki ‘aupito.

‘E lava fefe ke kau ‘a e ngaahi matu’a?

‘Aki ‘enau ngaue fakataha, ko e matu’a mo e ‘apiako tenau

lava ‘o ako’i ‘a e fanau kau ki he ngaahi fakatu’utamaki ‘o e

faito’o. ‘Oku mahu’inga ki he kau faiako, ngaahi matu’a mo e

fanau kenau talanoa pe ko e ha ‘a e me’a ‘oku taau ‘i he ‘enau

polokalama ako ki he faito’o. ‘E tokoni ‘eni ke lava ‘o feau ‘a e

ngaahi fiema’u ‘a e tamaiki ako mo e komiuniti ako felave’i mo

e ako ki he faito’o kona tapu.

‘Oku ‘i ai ‘a e fatongia mahu’inga ‘o e matu’a ke fai ‘i hono ako’i

ko ia ‘enau fanau kau ki he faito’o. ‘Oku fiema’u ke talanoa

totonu ‘a e ngaahi matu’a ki he ‘enau fanau kau ki he me’a

felave’i mo e faito’o kona tapu pea kenau fanongo fakalelei foki

pe ko e ha ‘a e lau ‘a e fanau ki ai. ‘Oku fakaafe’i foki mo e matu’a

kenau alea’i mo e ‘apiako ha me’a ‘oku nau tokanga ki ai .

‘Oku ‘i ai ‘a e tu’utu’uni ‘a e ‘apiako ki he faito’o. ‘Oku kau ai hono

tauhi mo ngaue’aki ‘o e faito’o he taimi ‘oku fiema’u ai ‘e he

fanau ke ma’u lolotonga e ‘aho ako. ‘Oku mahu’inga ke ‘ilo’i ‘e

he ngaahi matu’a ‘a e tu’utu’uni ko ‘eni.

Fa’u ‘e he The Millennium Group

Fetu’utaki’anga mo e poupou

• puleako pe tokotaha fale’i he ‘apiako

• senita ki he mo’ui ho feitu’u

(ADIS)

Fale’i fakapulipuli mo e ngaahi mo’oni kau ki he faito’o kona tapu.

Ta ta’etotongi: 1800 422 599

Tel: 02 9361 8000

Fale’i ki he anga e talanoa ki he to’utupu kau ki he ngaue’aki e faito’o

mo e ngaahi me’a kehe.

Ta ta’etotongi: 13 20 55

Fale’i fakalao ki he kau Aboriginal and Torres Strait Islander .

Tel: 02 9318 2122

DAMEC)

Fakamatala ki he ngaahi komiuniti ‘oku kehe kehe ‘enau ‘ulungaanga

fakafonua mo ‘enau lea.

Tel: 02 9699 3552

www.damec.org.au

Fetu’utaki ki he tokoni fakalao mo e ngaahi ngaue tokoni pehe ‘i NSW.

Ta ta’etotongi: 1300 888 529

www.lawaccess.nsw.gov.au

Tel: 13 14 50

www.schools.nsw.edu.au

Fakamatala ke tokoni ki he ngaahi matu’a mo e fanauako ‘i he

ngaahi ‘apiako ‘a e Pule’anga.

www.druginfo.nsw.gov.au

‘Oku ne fakahoko ki he ngaahi fakamatala kehe kehe kau ki he

ngaahi naunau, lao, ako, faito’o mo e ngaahi ‘elia kehe.

http://diayll.sl.nsw.gov.au

Ko e ‘u Laipeli ‘a NSW ‘oku ‘i ai ‘enau ngaahi naunau ‘oku tauhi

fekau’aki mo e fakamatala ki he faito’o kona tapu

• Fakatu’utamaki: 000 (Falemahaki, Polisi, Tamate Afi)

• Senita Fakamatala ki he Kona: 13 11 26

© 2006 NSW Department of Education and Training,

Drug Prevention Programs

Fetu’utaki ki ho ‘apiako keke ‘ilo ‘o lahi ange kau ki he

polokalama ako ki he faito’o kona tapu ho ‘apiako.

Tongan