|
GİRİŞ:
Geçtiğimiz haftalarda Rusya ile Ukrayna arasında, bizi de yakından ilgilendiren doğalgaz sorunu yaşandı. O dönemde çoğu yazar ve uzman işin Türkiye’yi ilgilendiren kısmını oldukça yoğun bir şekilde değerlendirdiler. Fakat Ukrayna ile yaşanan krizin, Rusya’nın bölgede yani Kafkaslarda, Orta Asya’da, hatta Ortadoğu’da yürütmek istediği politikanın bir sonucu olduğunu fazla kişi dillendirmedi. Artık Rusya bölgedeki devletlere kendi politikasını kabul ettirmek için doğalgazı bir silâh olarak kullanmaya başladı ve devam ediyor. Burada önemli olan Türkiye’nin özellikle düşünen insanların resmin bütününe bakıp uluslararası arenada oynanan oyunu daha iyi görmesidir.
Bunun için Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezinden Rusya Uzmanı İlyas Kamalov’la görüştük. Marmara Üniversitesinde tarih eğitimi gören Kamalov, Altın Ordu Devleti ile ilgili doktora çalışmalarına devam ediyor.
Kamalov’la Rusya’nın jeoekonomik silâh olarak doğalgazı nasıl kullandığını konuştuk. Gelin doğalgaz sorununun sadece Türkiye’ye yansıyan yönünü değil, fotoğrafın tamamını görmeye çalışalım....
** Rusya ile Ukrayna arasındaki anlaşmazlık sadece doğalgaz problemi midir?
Görünüşte sorunun sebebi, Rusya ile Ukrayna’nın gaz fiyatları ve transit ücreti konusunda anlaşamamalarıdır. Bununla birlikte Rusya’nın gaz fiyatını arttırmasının sebebi ise, Ukrayna’nın yüzünü Batı’ya çevirmesidir. Bundan bir yıl önce meydana gelen “Turuncu Devrim”le birlikte Ukrayna’daki iktidar, Batı yanlısı Victor Yuşçenko’nun eline geçmiştir. Bu tarihten itibaren de Ukrayna’nın dış politikasında Avrupa Birliği’ne öncelik tanıması Rusya’yı tedirgin etmiştir. Zira, bu husus Rusya’nın Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) politikasına zarar vermektedir.
Rusya, Ukrayna’ya sattığı gazın fiyatını 50 dolardan 230 dolar civarına çıkarmak isterken aynı zamanda ülke içindeki tüm gaz sistemini ve boru hatlarını da hâkimiyeti altına almak istedi. Bu Ukrayna’nın Rusya’ya kuvvetli bir şekilde bağlanması demekti ki Ukrayna bunu reddetti.
** Ukrayna bunu reddederken nasıl bir siyaset izledi?
Sorunun ve görüşmelerin başlarında Rusya, Ukrayna’ya satacağı gazın fiyatını 160 dolar olarak, transit parasını ise Avrupa’da geçerli fiyatların seviyesine çıkarılmasını teklif etmiş, ancak Ukrayna tarafı buna razı olmamış ve Rusya’nın Ukrayna’daki deniz üssü ile BDT’den çıkma gibi bazı baskı araçlarını kullanmaya çalışmıştır.
1997 yılında imzalanan antlaşma ile Rusya Karadeniz’deki üssü 2017 yılına kadar kiralamıştır. Ukrayna bu üssün konuşlandırma şartı ve kira fiyatlarını gözden geçireceğini açıklayarak, Rusya’ya bir mesaj göndermiştir. Ukrayna’nın elindeki bir başka koz ise BDT üyeliğidir. Nitekim, Ukrayna, 2006’da yapılacak parlamento seçimlerinde BDT’den gözlemcileri kabul etmeyi reddetmiştir. Aslında kuruluşundan itibaren BDT’ye üye ülkelerde yapılan seçimlerde BDT gözlemcileri görev almıştır. Ancak, Ukrayna’nın Rusya ile gaz konusunda gerginlik yaşadığı dönemde böyle bir açıklama yapması, Moskova’ya verilen bir mesaj olarak algılanmaktadır. Ukrayna’nın bundan sonraki adımının BDT’den ayrılma yönünde olacağını da tahmin etmek mümkündür. Bu ise BDT’de liderliğe soyunan Rusya için büyük bir darbe olacaktır.
** NATO’nun genişleme politikası da bu olaylarda etkili midir?
Hiç şüphesiz, Rusya, NATO’nun genişlemesinden rahatsız olmaktadır. Moskova, özellikle Baltık ülkeleri ile eski Varşova Paktı ülkelerinin NATO üyeliklerine karşı çıkmıştır. Rus halkı da bu genişlemenin, Rusya’ya karşı yapılan bir adımı olarak nitelendirmektedir. Ukrayna yetkililerinin her fırsatta NATO üyeliğinden bahsetmeleri, tabiî ki Rusya’yı rahatsız etmektedir. Nitekim Putin’in “Eğer Ukrayna kendisini Batı’ya yakın bir ülke olarak görüyorsa, biz de Ukrayna’ya gazı Batı ülkelerine sattığımız fiyatlardan veririz” şeklindeki açıklaması da bunun bir göstergesidir. Nitekim, Rusya kendisinden yüz çeviren ülkelere karşı izlediği politikasını gözden geçirirken de doğalgaz fiyatlarında yeni bir düzenlemeye gitmiştir.
** Ukrayna Rusya’nın karşısında duracak güce sahip mi?
Ukrayna’nın 230 Dolar gibi bir fiyatla gazı kabul etmesi, Rusya’ya karşı koyacak bir güce sahip olmadığını gösterdi. Dış politikasında AB’den yana tavır sergileyen Ukrayna, Avrupa’nın gaz probleminde kendi tarafında yer alacağını zannetti ve sorunun karara bağlanmasını ertelemeye çalıştı. Rusya’nın Avrupa’ya ihraç ettiği gazın yüzde 80’i topraklarından geçen Ukrayna, Avrupa ülkelerinin Rusya’ya baskı uygulayacağını düşündü. Ancak AB daha başlangıçta sorunun iki ülke arasında çözülmesi gerektiğini açıkça belirtti. Son günlerde ise AB, Ukrayna’ya sorunun çözülmesi konusunda baskı uygulamaya başladı. 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren AB Başkanlığı, Rus gazına yüzde 50 oranında bağlı olan Avusturya’ya geçti ve neticede Ukrayna geri adım atmak zorunda kaldı.
** Avrupa’nın bu tutumunu gözönüne alırsak Ukrayna’nın Rusya’yla olan ilişkisinde fazla bir değişiklik görünmüyor...
Avrupa Birliği’nin Ukrayna’yı birliğe dahil etmesi çok zor görünüyor. Ukrayna’nın bir Avrupa ülkesi olmasından kimse şüphe etmemektedir, ancak ülkenin çok büyük olması ve hem siyasî, hem de ekonomik açıdan gelişmemiş olması AB için bir sorundur. Nitekim, AB Ukrayna için aslında aynen Türkiye için olduğu gibi imtiyazlı ortaklıktan bahsetmektedir. Ukrayna ise buna razı değildir. Diğer taraftan NATO ve AB’nin Ukrayna’ya somut vaatlerde bulunmaması, Kiev’i daha önce de hayal kırıklığına uğratmıştır. Ukrayna’nın bir kez daha hayal kırıklığına uğraması ise yeniden Rusya ile yakın ilişkiler kurmasına itecektir.
** ABD’nin bu konudaki tavrı nasıl?
Amerika’nın bu konudaki tavrı bellidir. Demokrasiyi yayma bahanesini ileri sürerek ABD, BDT coğrafyasında meydana gelen “renkli devrimleri” desteklemekte ve Batı yanlısı siyasetçilerin işbaşına geçmelerini sağlamaktadır. Böylece bu ülkeler tamamen Rusya ile ilişkileri kesilerek Rusya’nın bölgedeki etkisi de kırılmış olacaktır. Ukrayna da bu konuda istisna teşkil etmemektedir.
** Peki Rusya ile Ukrayna arasındaki enerji krizi de dahil olmak üzere ABD’nin bölgedeki çıkar mücadelesi Rusya ile AB arasındaki ilişkileri nasıl etkiliyor?
Rusya’nın AB içindeki ülkelerle ilişkilerini ikiye ayırmak mümkün. Rusya, Fransa ve özellikle Schröder zamanında Almanya ile samîmî ilişkiler içinde iken, eski Sovyet ülkeleri ve eski Varşova Paktı ülkeleri ile ilişkileri gergindir. Bunun sebeplerini söz konusu ülkelerin ABD ile iyi ilişkiler içinde olmasında ve Rusya’dan hâlâ korkmalarında ve Rusya’yı bir düşman olarak görmelerinde aramak mümkün. Rusya ile “yeni” Avrupa ülkeleri arasındaki gergin ilişkiler de Rusya ile “eski” Avrupa ülkeleri arasındaki görüşmelere konu olmakta. Son olarak Rusya ile Almanya arasında Baltık Denizi altından Rusya’dan Avrupa’ya gaz ihracını sağlayacak boru hattının inşasına başlanması, iki Avrupa’yı karşı karşıya getirdi. Yine daha düne kadar Avrupa’da siyasî bağlamda Moskova-Paris-Berlin üçgeninin faaliyet gösterdiğini görüyoruz. Ancak Almanya’da iktidara Angela Merkel’in gelmesiyle bu üçgenin işlevselliğini kaybetmesi beklenmektedir.
** Yani Almanya ile Rusya’nın ilişkilerinde bir uzaklaşma görebilir miyiz?
Merkel’in daha muhalefet lideriyken Rusya’yı sert bir üslûpla eleştirmesi ve baştan beri dış politikada amacının ABD ile arasını düzeltmek olduğunu söylemesi, uzun süreden beri Rusya ile Almanya arasındaki ilişkilerin eski düzeyde kalıp kalmayacağı konusunda tartışmalara yol açmıştır. Rusya’nın eski Avrupa ülkeleriyle olan “romantik ilişkilerinin” de sona erme ihtimalinin olduğunu söylemek mümkündür. Almanya’daki iktidar değişikliğinin yanı sıra önümüzdeki yıllarda Fransa ve İtalya’da gerçekleşecek seçimlerde de Rusya’ya soğuk bakan bugünkü muhalefet temsilcilerinin galip çıkma şansının yüksek olması, Rusya’nın AB’deki destekçilerini kaybettirecektir. Diğer taraftan söz konusu ülkeler, Rusya’ya enerji konusunda bağlı oldukları için ve birçok uluslararası sorunun çözümünde Rusya’ya ihtiyaç duydukları için, Rusya ile olan ilişkilerini fazla bozmamaya gayret edeceklerdir. Bununla birlikte Almanya konusuna dönecek olursak, daha Schröder iktidarı zamanında Rusya ile Almanya arasında Kuzey boru hattının inşaası konusunda bir antlaşma imzalanmıştır. Kasım ayında inşaası başlayan boru hattı, Rusya’dan Almanya’ya üçüncü ülkeleri aradan çıkararak Baltık Denizi’nin altından Rus gazını Almanya’ya ulaştıracaktır. Böylece Rusya ile arası bozuk olan Baltık ülkeleri ile Polonya devre dışı olacak ve Rusya bu ülkelere transit geçiş parası ödemek zorunda kalmayacaktır. Bu boru hattının uzunluğu 1200 kilometre olup, Rusya’nın Vıborg şehrinden Almanya’nın Graysfald şehrine uzanacak ve yılda 40 milyar küp metre Rus gazının Almanya’ya ulaşmasını sağlayacaktır. Projenin hayata geçirilmesi 2010 yılında düşünülmektedir.
** Şimdi Avrupa’nın Ukrayna’ya karşı kayıtsız kalışının sebebi daha açık anlaşılıyor.
Avrupa Birliği burada bir tercih yapmak zorunda idi. Ya enerji devi Rusya’dan yana tavır alacak ya da kendisine gönderilen gazın geçtiği Ukrayna’dan yana tavır alacaktı. AB, hem Rusya’yı kızdırmamaya, hem de Ukrayna’yı hayal kırıklığına uğratmamaya çalıştı. Bunun da ötesinde Avrupa Birliği dönem başkanlığını yürüten Avusturya gaz konusunda yüzde elli Rusya’ya bağımlı. Bu durumda ve yeni projelerin ele alındığı dönemde AB’nin Ukrayna’dan değil Rusya’dan yana tavır sergilemesi tabiîdir.
** Peki buna Baltık ülkeleri karşı çıkmıyor mu?
Hiç şüphesiz Baltık ülkeleri ile Polonya bu projeye tabiî olarak karşı çıkmışlardır. Hatta eski Polonya devlet başkanı Aleksandr Kvasnevskiy Rusya ile Almanya’nın bu konudaki işbirliğini, II. Dünya Savaşı öncesinde Avrupa’yı kendi aralarında paylaşma planını ihtiva eden Stalin ile Hitler’in imzaladıkları Molotov-Ribentrop Antlaşmasına benzemektedir. Baltık ülkeleri ile Polonya, bu projeye karşı çıkmalarının en büyük sebebi olarak çevreye vereceği zararı ileri sürmektedirler. Bununla birlikte Rus Enerji devi Gazprom, gelen eleştirilerin sayısını azaltmak için Kuzey boru hattı projesinin başına eski Almanya şansölyesi Schröder’i getirmiştir.
** Rusya bunun yanında Ukrayna’dan başka bir de Beyaz Rusya üzerinden Avrupa’ya gaz ihraç etmektedir. Bu boru hattı Rusya için Avrupa’ya gaz ihracı konusunda bir alternatif olamaz mı ?
Günümüzde Avrupa’ya giden Rus gazının yüzde 80’ini Ukrayna’dan, yüzde 20’si de Beyaz Rusya’dan geçmektedir. Ukrayna, bu konudaki öneminin farkında olduğu için, Moskova’ya karşı bu kadar mukavemet gösterebilmektedir. Ukrayna’daki boru hatları bütün komşu ülkelerin boru hatlarıyla birleşmiş durumda ve Rusya için Ukrayna boru hatlarını kullanmak çok uygun idi. Ukrayna üzerinden yılda 130 milyar metre küp gaz Avrupa’ya ulaşmaktadır. Beyaz Rusya üzerinden Avrupa’ya ihraç edilen gazın oranı ise 4 kat daha düşüktür. Her ne kadar Putin ile Lukaşenko’nun görüşmelerinde Beyaz Rusya üzerinden Avrupa’ya Yamal-Avrupa boru hattından ihraç edilen gazı artırma konusunda anlaşmaya varsalar da, bunun yeterli olmayacağı açıktır. Ayrıca Beyaz Rusya üzerinden Avrupa’ya ihraç edilen gaz Polonya’dan geçmektedir. Moskova’nın özellikle Ukrayna olayları dolayısıyla Polonya ile arası bozuk olduğu için, Rusya bu güzergâhı da kullanmak istememektedir.
** Bunun yanında Avrupa’nın Ortadoğu enerji kaynaklarına bağımlı olmaktansa Rusya’ya yaklaşmayı uygun bulduğu yorumları da yapılıyor...
Rusya’ya alternatif olarak Orta Doğu enerji kaynakları tabiî ki birçok ülkenin gündemindedir. Tam tersini de söylemek mümkündür. Meselâ, Çin, Ortadoğu’ya olan enerji konusundaki bağımlılığını Rusya enerji kaynakları sayesinde azaltmaya çalışmaktadır. Bununla birlikte Orta Doğu’daki istikrarsızlık ve geleceğin belirsizliği ve söz konusu ülkeleri Rusya’yı daha güvenli bulmaları, bu konuda Rusya ile işbirliği yapmalarına itmektedir.
–Devam edecek– | 